Οι φύτρες του ανορθολογισμού

Το έργο που παίζεται αυτές τις μέρες σε πόλεις του ισλαμικού κόσμου και σε μερικές πρωτεύουσες του δυτικού το έχουμε ξαναδεί. Και στο παρελθόν γελοιογραφίες σε ευρωπαϊκά έντυπα είχαν τη βίαιη αντίδραση θρησκευόμενων μουσουλμάνων. Λίγο παλαιότερα, αναστάτωναν οι «Σατανικοί Στίχοι» ενός ενσωματωμένου στον δυτικό κόσμο αραβικής καταγωγής συγγραφέα. Τώρα τις αντιδράσεις πυροδότησε η κακότεχνη παραγωγή ενός περιθωριακού αμερικανού κινηματογραφιστή. Στα γεγονότα, ορισμένοι βλέπουν την απόδειξη ότι οι μουσουλμάνοι το έχουν στο αίμα τους να χύνουν το αίμα των άλλων. Αλλά η θρησκευτική βία δεν είναι προνόμιο του ισλαμικού κόσμου. Πολύ αίμα έχει χυθεί στο ποτάμι της Ιστορίας, όχι μόνο σε συγκρούσεις μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων, αλλά και, για παράδειγμα, μεταξύ σουνιτών και σιιτών, καθώς και μεταξύ προτεσταντών και καθολικών. Η απαλλαγή από την ανθρώπινη καταστροφή της θρησκευτικής βίας (μεταξύ οπαδών χριστιανικών δογμάτων) αποτέλεσε ένα από τα κύρια κίνητρα της συγκρότησης του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.
Οσοι περίμεναν ότι η «αραβική άνοιξη» θα ανοίξει αυτόματα τον δρόμο της δημοκρατίας στις χώρες που την έζησαν ήταν τελείως αναμενόμενο να διαψευστούν. Στο κράτος δικαίου των δημοκρατιών του δυτικού κόσμου, ο ορθός λόγος που αναφέρεται σε πανανθρώπινες αξίες εξοβελίζει – ιδεατά – από το προσκήνιο τη θρησκευτική πεποίθηση. Στη δημόσια σφαίρα συναντώνται πολίτες με δικαίωμα στη διαφορετικότητα που μπορεί να ομαδοποιείται σε υποσύνολα χωρίς αξίωση επιβολής τους σε ένα «συλλογικό υποκείμενο» υπέρτερο των προσώπων που συναντώνται εκεί. Οι αξιώσεις αυτές, όταν εμφανίζονται, (οφείλεται να) καταστέλλονται από το απρόσωπο κράτος δικαίου. Ο θρησκευτικός προσδιορισμός παραμένει ιδιωτικό, και μόνο, δικαίωμα.
Η πολιτική συγκρότηση του Διαφωτισμού οφείλεται, βέβαια, στην άνοδο και τελικά στην κυριαρχία της παραγωγικής αστικής τάξης. Αν ο αραβικός κόσμος δεν είναι σήμερα σε θέση να προχωρήσει στη δημοκρατική του συγκρότηση, ο δυτικός κόσμος δεν είναι καθόλου άμοιρος ευθυνών. Η ελεύθερη κυκλοφορία των ιδεών και των εμπορευμάτων δεν συνέπεσε ποτέ στα πεδία εφαρμογής τους, προς όφελος εκείνων που ωστόσο ενστερνίστηκαν ως πανανθρώπινες τις αξίες μέσω των οποίων κυριάρχησαν πολιτικά και οικονομικά. Ομως και στο εσωτερικό του ο Δυτικός κόσμος ποτέ δεν απαλλάχθηκε από κάθε λογής ανορθολογισμούς. Ο εθνικισμός, ο ρατσισμός και ο ολοκληρωτισμός σημάδεψαν ως «σκοτεινό» τον περασμένο αιώνα. Αλλά ζήσαμε στις τελευταίες δεκαετίες με την εντύπωση ότι η τεθλασμένη γραμμή της προόδου γινόταν πιο ευθύγραμμη, παρά τις κυκλικές κρίσεις του καπιταλισμού. Σήμερα τίθεται στον δυτικό κόσμο το ερώτημα αν ο γενικευμένος καπιταλισμός και η μερικευμένη στον ίδιο δημοκρατία θα διατηρήσουν τη δυναμική ισορροπία τους.
Ο κλονισμός της υλικής βάσης των δυτικών κοινωνιών συνιστά εκ των πραγμάτων μια απειλή για τη θεσμική τους πλαισίωση. Σε αυτό το περιβάλλον, αναζωπυρώνεται ο κίνδυνος να συμμαχήσουν και να αλληλοτροφοδοτηθούν ξανά ανορθολογισμοί από διαφορετικούς πλανητικούς ορίζοντες. Μέχρι πρόσφατα οι φονταμενταλιστικές αντιδράσεις που προέρχονταν από τον δυτικό κόσμο ενάντια στον ισλαμικό φονταμενταλισμό ήταν μειονοτικές και εν τέλει ελεγχόμενες. Ο ακραίος ευαγγελιστής πάστορας που καίει το Κοράνι εξακολουθεί να βρίσκει μικρή απήχηση και μεγαλύτερη αποδοκιμασία στη δυτική κοινή γνώμη. Αλλά «κοινή γνώμη» μόνο στη Δύση εξακολουθεί να υφίσταται. Και είναι προϊόν του Διαφωτισμού και των ελευθεριών που κατοχύρωσε πολιτικά, μεταξύ αυτών και της ελευθεροτυπίας. Σε αυτό που λογίζεται ως προσβολή της θρησκευτικής ευαισθησίας η γαλλική και η ιρανική κυβέρνηση είναι επόμενο να αντιδρούν τελείως διαφορετικά. Στο Ιράν δεν υφίσταται κοινή γνώμη. Ομως στη Γαλλία, όπως και στα υπόλοιπα κράτη του δυτικού κόσμου, εξακολουθεί να τίθεται, με αντικειμενικά δυσμενέστερους πλέον όρους, το πρόβλημα της κοινωνικής ενσωμάτωσης ανθρώπων που όσο μένουν στις παρυφές των κοινωνιών εμπεδώνουν ένα θρησκευτικό υποκατάστατο για τον κοινωνικό τους αποκλεισμό. Σε συνθήκες αυξανόμενης γενικής δυσπραγίας, οι ολέθριες φυλετικές ή θρησκευτικές ιδεολογίες μπορεί να βρουν ξανά πρόσφορο έδαφος. Από την άλλη μεριά, θα έπρεπε να είναι πια σαφές ότι το μεταμοντέρνο ιδεολόγημα της πολυπολιτισμικότητας που σχετικοποιεί την ηθική βάση των πολιτικών αξιών του δυτικού κόσμου υπονομεύει τα θεμέλια πάνω στα οποία πατά ακόμη ο κόσμος αυτός. Η ενσωμάτωση στις δυτικές κοινωνίες δεν μπορεί παρά να γίνεται με όρους προσχώρησης στο δικαιικό πλαίσιο που υποστηρίζει τη δημόσια σφαίρα και συντηρεί την κοινή γνώμη ως πολιτικό σώμα.
Η ένταση των ημερών, διάσπαρτη στον πλανήτη, φτάνει στην Ελλάδα μάλλον σαν μακρινός απόηχος. Αλλά δεν είναι απίθανο οι εγχώριοι κυνηγοί των μεταναστών, που επιδοκιμάζονται από το ένα τέταρτο σχεδόν της ελληνικής κοινής γνώμης, να αντλήσουν προσχήματα για την κλιμάκωση της δράσης τους. Με διάφορες αιτιολογίες, ο Διαφωτισμός γνώρισε διαδοχικές ήττες στη νεότερη Ελλάδα. Η σημερινή υποχώρηση της υλικής βάσης και της θεσμικής εμπιστοσύνης ανοίγουν ολισθηρούς δρόμους στους οποίους μπορεί οι Ελληνες να συμπέσουν με εκείνους που ανησυχητικά πολλοί εξ αυτών φαντασιώνονται ως συντελεστές, αν και όχι υπαίτιους, της κακοδαιμονίας τους. Η αυτοδικία, προσωπική ή κατ’ ανάθεση σε πρόθυμα μορφώματα, αποσαθρώνει την ατελώς συγκροτημένη «πολιτική κοινωνία» μας.
Οι εχθροί συμμερίζονται την εχθρότητα, έγραφε (στον «Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό» του) ο Παναγιώτης Κονδύλης. Οι φονταμενταλιστές εχθροί συμμερίζονται πολύ περισσότερα, ακόμα κι αν δεν αναγνωρίζουν εξίσου τους εαυτούς τους ως φονταμενταλιστές. Οπωσδήποτε, στην Ελλάδα πρέπει να διαφυλαχθεί το μονοπώλιο της κρατικής βίας, όσο η έννομη τάξη διατηρεί τις δικαιικές αναφορές της στον δυτικό κόσμο. Αν είμαστε όντως στο χείλος του γκρεμού, δεν θα αποφύγουμε την πτώση τυφλωμένοι ή κλείνοντας τα μάτια.
Ο κ. Αλέξης Καλοκαιρινός είναι αναπληρωτής καθηγητής στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης.

About Antikleidi Blog

Antikleidi blog antikleidiblog@gmail.com
This entry was posted in Θεωρίες συνωμοσίας. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s