Προσοχή στις θεωρίες συνωμοσίας και τα σενάρια*

images (1)Ένα από τα πιο σημαντικά βήματα στη χρήση της αφήγησης ή μάλλον της εξιστόρησης σαν βασική έννοια της ερευνητικής μεθοδολογίας των κοινωνικών επιστημών βρίσκεται στη διαπίστωση οτι η αλήθειας μιας εξιστόρησης έγκειται όχι στα γεγονότα που περιγράφει αλλά στη βαθύτερη της έννοια.

Μόλις αντιληφθούμε ότι τα γεγονότα που τροφοδοτούν πολλές εξιστορήσεις δεν πρόκειται ποτέ να επαληθευτούν ή διαψευσθούν με αντικειμενικά στοιχεία,  μαθαίνουμε να τις αντιμετωπίζουμε ως εκφράσεις εντόνων συναισθημάτων, επιθυμιών και πόθων. Μέσω της αφήγησης, ο καθένας εκφράζει ότι πιστεύει ή βιώνει σαν αλήθεια και όχι αυτό που κατ’ ανάγκην συνέβη. Αυτό είναι σημαντικό και σχεδόν αυτονόητο.

Ακολουθούν πολλές συνέπειες. Μία είναι ότι πολλές εξιστορήσεις αντλούν από βαθείς συμβολισμούς και μυθολογικές πηγές. Σε αυτές τις εξιστορήσεις, τα μυθολογικά αρχέτυπα, όπως ο ήρωας, ο απατεώνας, ο κακός, το θύμα, εμφανίζονται πολύ καθαρά – οι χαρακτήρες τους δεν είναι σύνθετοι και περίπλοκοι σαν πραγματικοί άνθρωποι, αλλά έντονα σύμβολα με αμετάβλητες ιδιότητες.

Μία άλλη συνέπεια είναι ότι η δύναμη μιας εξιστόρησης έγκειται στην ικανότητά της να «συντονιστεί» με το ακροατήριο της, να ακούγεται εύλογη και, επομένως, αληθινή, δηλαδή να είναι αληθοφανής. Αυτό ακριβώς καθιστά τις θεωρίες συνωμοσίας σημαντικότατα είδη εξιστόρησης. Φαίνονται εύλογες στο σημείο όπου αντιστέκονται οποιαδήποτε διόρθωση ή διάψευση μέσω προσφυγής σε πραγματικά «γεγονότα».

Οι αποτελεσματικές θεωρίες συνωμοσίας είναι τόσο ισχυρές ώστε να μπορούν να ενσωματώσουν σχεδόν κάθε στοιχείο. Μια απλή αφηγηματική τακτική γι’ αυτό το σκοπό είναι η ερμηνεία των διαψευτικών στοιχείων σα να είναι μέρη της συνωμοσίας – ότι τα έχουν φυτέψει για να καλύπτουν τα ίχνη τους οι συνωμότες. Αυτός είναι ο λόγος είναι «πιο εύκολο να σφάξει κανείς ένα δράκο παρά να σκοτώσει ένα μύθο» (Gabriel, 1991).

Ένα άλλο κοινό χαρακτηριστικό των θεωριών συνωμοσίας είναι το ερώτημα «Ποιος επωφελήθηκε από κάποιο γεγονός;» και στη συνέχεια ο ισχυρισμός ότι οποιοσδήποτε επωφελήθηκε ήταν η αιτία του. «Ποιος επωφελήθηκε από τις επιθέσεις 9/11; Μα φυσικά το κράτος του Ισραήλ. Απόδειξη οτι η Μοσάντ προκάλεσε τις επιθέσεις.»

Η ουσία της θεωρίας συνωμοσίας βρίσκεται τότε στην ικανότητά της  να:

  • δίνει «εξηγήσεις» για κάποιο κακό, μια αποτυχία, μια καταστροφή κλπ. αποδίδοντας το σε σχετικά απλές και εύλογες αιτίες,
  • αποδίδει την αποτυχία στίς ενέργειες «κάποιων», οι οποίοι κάτι κέρδίσαν από αυτήν,
  • αποδίδει σ’ αυτόν τον κάποιο κακόβουλες προθέσεις, πονηριά και διαβολική εξυπνάδα, ικανές να ανατρέπουν κάθε προσπάθεια αποκάληψης,
  • ενσωματώνει κάθε λεπτομέρεια, δράση και περιστατικό στο συνολικό σενάριο συνωμοσίας.

Μια θεωρία συνωμοσίας, ως εκ τούτου, είναι μια εξιστόρηση που μας βοηθά να βρούμε την έννοια κάποιων δυσάρεστων γεγονότων, ανεξάρτητα από το αν είναι αλήθεια ή όχι. Αυτος ο αυτο-εμβολιασμός (δηλαδή το γενονός οτι είναι μη διαψεύσιμες όπως θα έλεγε ο Popper) διαχωρίζει τις θεωρίες συνωμοσίας  από άλλες μεθόδους εννοιολογίας (sensemaking), π.χ. επιστημονικές εξηγήσεις, γραπτά στοιχεία, καταλόγους, αναφορές κλπ.

Όλα αυτά λοιπόν δεν θα πείραζαν και δεν θα έβλαπταν κανένα αν οι θεωρίες συνωμοσίας ήταν απλά και αθώα σενάρια για να γεμίζουν οι τηλεοπτικοί σταθμοί τα παράθυρα τους με διάφορους σεναριολόγους. Δυστυχώς όμως οι θεωρίες συνωμοσίας (1) δεν είναι καθόλου αθώες, και (2) γίνονται όλο και πιο συνηθισμένα στοιχεία στο δημόσιο διάλογο, στην Ελλάδα και αλλού. Το διαδίκτυο έχει εξελιχθεί σε μεγάλο φορέα τέτοιων θεωριών. Να μερικά παραδείγματα:

  • Σενάρια κρίσεων διατροφής (γιαούρτια, μέλι κλπ.)
  • Σενάρια κινδύνων για την υγεία (π.χ. εμβολιασμοί)
  • Σενάρια αλλαγής του κλίματος (και από τις δύο πλευρές)
  • Πολιτικές συνωμοσιές και σενάρια
  • Συνωμοσίες συγκαλύψεων από επιχειρήσεις και διεθνείς οργανισμούς
  • Σενάρια συνωμοσιών από ξένες κυβερνήσεις

Πέρα από αθώα χόμπι για απλοϊικά μυαλά, οι θεωρίες συνωμοσίας μολύνουν σοβαρά τις δημόσιες συζητήσεις και εξυπηρετούν συγκεκριμένες ομάδες και συμφέροντα. Είναι γνωστή η μεγάλη απάτη τών ‘Πρωτοκόλλων των Πρεσβυτέρων της Σιώνος’ που έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη  του αντισημιτισμού στην Ευρώπη του 1900. Αργότερα οι θεωρίες συνωμοσίας για τη δολοφονία των προέδρων της Ρουάντα Juvenal Habyarimana και του Μπουρούντι Cyprien Ntaryamira εκπυρσοκρότησαν την γενοκτονία της Ρουάντα.

Ας εφαρμόσουμε, λοιπόν, τη λογική των θεωρητικών της συνωμοσίας στις ίδιες τις θεωρίες συνωμοσίας; Ποιος ωφελείται από αυτές τις θεωρίες; Είναι προφανές ότι τα μέντια ωφελούνται, δεδομένου ότι κάθε πνοή συνωμοσίας και συγκάλυψης κάνει θαύματα για την κυκλοφορία των εφημερίδων, τροφοδοτόντας διάφορους δημόσια ηθική πανικούς και άγχη.

Σε πολύ βαθύτερο επίπεδο, όμως, μου φαίνεται ότι οι θεωρίες συνωμοσίας εξυπηρετούν τα συμφέροντα εκείνων που επιθυμούν να υπονομεύσουν τους δημόσιους φορείς και τον ειλικρινή διάλογο. Στην τελική ανάλυση οι θεωρίες συνωμοσίας και οι σεναριολογίες είναι σημαντικά εργαλεία γι’ αυτούς που θέλουν να ανατρέψουν τη δημοκρατία και να αποσταθεροποιήσουν τους δημοκρατικούς θεσμους. Αυτό είναι που τις κάνει ιδιαίτερα επικίνδυνες και απαιτεί ότι όσοι έχομε γνήσια έννοια για τη δημοκρατία πρέπει να τις καταπολεμούμε, οποιδήποτε και αν είναι η πολιτική μας τοποθέτηση. Όταν πρόκειται για πολιτικό διάλογο, «εξιστορήσεις» μόνες τους δεν αρκούν. Χρειαζόμαστε στοιχεια, αποδίξεις, αξιολογήσεις και τριγωνισμούς.

Gabriel, Y. 1991. On organizational storiesand myths: Why it is easier to slay a dragon than to kill a myth. InternationalSociology, 6(4): 427-442.

Πηγή: http://www.yiannisgabriel.com

Antichainletter – https://antichainletter.wordpress.com

Σχετικά

Η κρυφή γοητεία της συνωμοσιολογίας

Πλημμύρα θεωριών συνωμοσίας

Συνωμοσιολογία, λαϊκισμός και αυτονομία

Ο εχθρός μέσα μας

About Antikleidi Blog

Antikleidi blog antikleidiblog@gmail.com
This entry was posted in Θεωρίες συνωμοσίας. Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s